از اواخر قرن نوزدهم که با پس از کنش واکنش های زیاد برای نخستین بار یک نظام تامین اجتماعی با کارکردهایی ساده و ابتدایی در آلمان پایه ریزی شد ، تا امروز که نظام تامین اجتماعی و سلامت و آسایش سالمندان هدف و کارکرد اصلی نظام های تامین اجتماعی در سراسر جهان است ، تلاش های زیادی به عمل آمده تا سالمندان در دورانی که قادر به انجام فعالیت نیستند ، برخوردار از امکانات معیشتی و رفاه و تندرستی ، با حداقل امکانات باشند.

اما با این همه اتحادیه بین المللی تامین اجتماعی " ایسا " در یکی از گزارش های اخیر خود با تاسف از تحت پوشش نبودن  بخش اعظم سالمندان جهان یا به عبارت دیگر اکثریت افراد گروه سنی 65 سال به بالا در سراسر گیتی هنوز  تحت پوشش هیچ نوع بیمه ای که هزینه های  زندگی آنان را تامین و حد اقل امکانات درمانی را برای آنها فراهم کند ، نیسیتند.

هانس – هورست کونکولوسکی دبیرکل " ایسا " تاکید کرده که گسترش پوشش تامین اجتماعی ، یکی از ارکان یا پایه های اصلی راهبردهای  ( استراتژی ) توسعه است و با گسترش نظام تامین اجتماعی است که می توان فقر و عقب افتادگی را ، از میان برد.

کونکولوسکی همچنین خاطرنشان کرده است " به دشواری می توان ابزاری مانند تامین اجتماعی یافت که فقر و مرگ میر را در تمام کشورهای در حال توسعه به ویژه در آفریقا به سرعت از میان برد.

دوران سالمندی و بازنشستگی ویژگی هایی دارد که اگر این ویژگی ها نادیده گرفته شوند و یا تمهیدات لازم و برنامه ریزی خاصی برای آنها ، اتخاذ و تنظیم نشود ، می تواند زمینه یک زندگی دشوار را برای این گروه ایجاد کند و در پی خود کشور را نیز به بحران کشد.

براساس برخی از آمار های منتشر شده حدود 10 درصد جمعیت ایران را  سالمندان یا گروه سنی 65 سال به بالا تشکیل می دهند که این رقم اکنون بالغ بر 7 میلیون نفر است.

 جمعیت سالمندان در جهان نیز در حال حاضر به مرز یک میلیارد تن رسیده و با توجه به افرایش میانگین امید به زندگی ، پیش بینی شده که ظرف یکی دو دهه آینده جمعیت سالمندان جهان به نحو چشمگیری افزایش خواهد یافت.

همانطور که گفته شد فراهم کردن یک زندگی توام با آسایش و حداقل امکانات رفاهی و معیشتی از وظایف نظام تامین اجتماعی در هر کشور است تا بازنشستگان و سالمندان در شرایطی که فاقد نیرو و توان لازم برای انجام فعالیت شده ، بتوانند با آسودگی خیال و سلامت و تندرستی این مرحله از زندگی خود را طی کنند.

در این میان سالمندان و بازنشستگان نیز برای دسترسی به یک زندگی راحت و بدون دغدغه های مالی و روانی و به دور از نگرانی های هزینه های تصاعدی درمان و بهداشت ، وظایف یا به عهده دارند که نادیده گرفتن آنها زندگی را به کام سالمندان بازنشسته می تواند تلخ کند.

تصور می رود که مبالغی که  در دوران فعالیت از حقوق افراد کاسته و به حساب حق و حقوق بازنشستگی یا تامین اجتماعی آنان در آینده گذاشته شده ، باید تمام به نحوی در دوران سالمندی و بازنشستگی پرداخت شود که هر نوع مشکل هر چند پیچیده و پر هزینه از سر راه بردارد اما واقعیت این طور نیست.

آن مبالغی که از حقوق افراد کسر و به صندوق بازنشستگی واریزمی شود، بخشی از آن تحت عنوان حقوق بازنشستگی به افراد پرداخت شده و بخشی دیگر نیز صرف هزینه های درمانی و بهداشتی افراد سالمند و بازنشسته می شود.

نظام تامین اجتماعی امروزه در تمام جهان با مشکلات بطور نسبی بزرگی روبه رو شده و تامین اجتماعی در ایران نیز از این امر مستثنی نیست.

پژوهشگران موسسه مطالعات سالمندی در آمریکا " نیشنال اینستیتو آن ایجینگ " با اشاره به سرعت افزایش جمعیت سالمندان این کشور هشدار داده ، در صورتی که در کوتاه زمان ممکن راه حل های اساسی برای از میان بردن مشکلات درمانی و اقتصادی سالمندان و بازنشستگان این کشور، پیدا نشود ، جامعه آمریکا در آینده نزدیک با چالش هایی در زمینه درمان و معیشت سالمندان و بازنشستگان این کشور دست و پنجه نرم می کند و می تواند این چالش ها به یک بحران تمام عیار ختم شود.

این در حالیست که اتحادیه بین المللی تامین اجتماعی " ایسا " اعلام کرده که گروه کثیری از سالمندان جهان ( بیشترین در کشورهای درحال توسعه ) نه تنها از مزایای تامین اجتماعی و بازنشستگی بهره مند نیستند بلکه  از نظر بهداشت و درمان نیز در شرایط بدی به سر می برند وبه استثنای چند کشورغربی ، در بیشتر نقاط جهان سالمندان با بیماری ها و عوارض دوران سالمندی دست به گریبانند و بیمارستان ها و مراکز درمانی ویژه بیماری های دوران سالمندی در این کشورها وجود ندارد.

 در ایران با تمام تلاش هایی که برای بهبود وضعیت معیشتی سالمندان صورت گرفته و پوشش بیمه ای گسترش چشمگیری یافته ، سالمندان ما هنوز از وضعیت درمانی و بهداشتی مطلوبی که درخور شان و جایگاه آنان باشد ، برخوردار نشده اند.

سالمندان در جامعه ای مانند ایران با توجه به آموزه های دینی و اخلاقی که در این مرز و بوم رایج است ، همواره از شان و مرتبت ویژه ای برخورداربوده و امید می رود که این سنت حسنه در آینده نیز در میان مردم کشورمان و نسل کودک و جوان کنونی که آینده سازان و گردانندگان فردای این جامعه محسوب می شوند، تداوم یابد.

طب سالمندی به عنوان یک رشته خاص در قالب علوم پزشکی و روانپزشکی برای نخستین بار از دهه 1920 میلادی در غرب کار خود را شروع کرد و پی آمدهای فاجعه بار جنگ جهانی اول در مطرح شدن این رشته تخصصی در محافل آکادمیکی و سپس به وجود آمدن آن ، تاثیر به سزا داشته است.

نزدیک به یک قرن  از تاسیس رشته طب سالمندی " ژرونتولوژی " که مسائل جسمی و روانی سالمندان را به عنوان یک شاخه جدید از دانش طب ، مد نظر قرارمی دهد ، گذشته اما به گفته مسوولان بهزیستی کشورمان در ایران تنها دو متخصص طب سالمندی فعال هستند که این دو نیز در آستانه یا مرز بازنشستگی و پایان دوران فعالیت خود قرار گرفته اند و حتی یک بیمارستان یک کلینیک خاص درمان سالمندان در ایران وجود ندارد.

مراکز آموزش طب سالمندی و بیماری های این دوران در کشورهای غربی روبه فزونی است و تعداد متخصصان طب سالمندی نیز در حال حاضر در کشورهایی مانند  سوئد ، آمریکا ، انگلیس ، ژاپن و.. در هر کشور به هزاران نفر رسیده است.

با توجه به این نکات وظایفی را که سالمندان و بازنشستگان برای فراهم کردن یک زندگی سالم و با حداقل امکانات رفاهی و تامینی ، باید به عهده گیرند چندان دور از ذهن نیست.

برای سالم نگاه داشتن جسم و روح خود هیچگاه نباید از فعالیت دست کشید و بازنشستگی را مرحله ای از زندگی تلقی کرد که پایان راه و به عبارت دیگر اتاق انتظار است بلکه این مرحله نیز انگیزه هایی برای تداوم یک زندگی خلاق و تاثیر گذار ، با خود دارد .

سازمان بهداشت جهانی هشدار می دهد که نداشتن فعالیت های جسمی و جنب و جوش در میان بازنشستگان و سالمندان ، خطر ابتلا به انواع بیماری ها به خصوص بیماری های قلبی و عروقی را در فرد به دو برابر افزایش می دهد.

سرطان روده ، اختلالات گوارشی ، بالا رفتن فشار خون و عوارض روحی روانی مانند  افسردگی و اضطراب و... از جمله بیماری هایی هستند که سازمان بهداشت جهانی نسبت به ابتلا به این بیماری ها در صورت نداشتن تحرک و جنب و جوش هشدار داده است.

جان کاست از تحلیل گران سرشناس مسائل بازنشستگی و سالمندی در گزارش تازه ای که دریکی از پایگاههای اینترنتی منتشر کرده نداشتن سرگرمی و یا دوری از فعالیت را برای بازنشستگان ، زیانبار دانسته و تصریح کرده که براساس آمار بازنشستگانی که از فعالیت و جنب و جوش باز ایستاده در مقایسه با هم نسلان و همکاران خود که به  کار و فعالیت ؛ صرفنظر از سن و سال و توانایی های جسمی ، ادامه می دهند بیشتر به بیماری های جسمی و عوارض روحی از جمله افسردگی و به مروز زمان الزایمر و نقصان و زوال عقلی مبتلا می شوند.

جان کاست می افزاید: بازنشستگی مرحله جدیدی است که در زندگی افراد شروع می شود و هیچگاه نمی توان بازنشسته را به دلیل سن و سال بالا سالمند و از کار افتاده قلمداد کرد و در این مرحله بازنشسته باید با شرایط جدید خود را وفق داده و فعالیت و کاری برای خود  دست و پا  کند.

این تحلیل گر به اندازه ای باور به رابطه مثبت بازنشستگی و سالمندی با کار وفعالیت دارد که معتقد است بازنشسته باید در مرحله بازنشستگی که وی از آن به عنوان مرحله تازه ای از مراحل گوناگون زندگی یاد می کند ، به حدی سرگرم باشد که فرصتی برای کارهای فرعی نداشته باشد یا به قول معروف " فرصت سر خاراندن " نداشته باشد.

از سوی دیگر انستیتوی ملی سالمندی آمریکا " ان آی ای " دریک همایش علمی که به تازگی برگزار کرده و بیشتر دست اندرکاران مسائل اجتماعی از جمله بازنشستگی ، بیمه ، تامین اجتماعی ، بهداشتی ، متخصصان طب سالمندی " ژرونتولیست ها " ، روزنامه نگاران و گروهی از استادان رشته های مرتبط با مسائل بازنشستگی و سالمندی در مراکز آکادمیکی در آن حضور داشته اند ، به بحث و گفت و گو درباره نیازهای کنونی بازنشستگان و سالمندان پرداخته اند.

با وجودی که محور این مباحث این گروه بازنشستگان و سالمندان آمریکایی و مسائل و مشکلات آنها بوده اما به طریقی می توان نتایجی که از این همایش به دست آمده به نوعی به بازنشستگان و سالمندان دیگر نقاط جهان تعمیم داد.

با توجه به شرایط اقتصادی بحرانی آمریکا و چالش هایی که اکنون دراین کشور درباره مسائل مربوط به هزینه های درمانی درجریان است ، اکثر شرکت کنندگان در این همایش افزایش روز افزون هزینه هیا درمانی و نبود پوشش بیمه ای که بتوان با آن بخش اعظم این هزینه ها را تامین کرد اکنون بزرگترین دغدغه بازنشستگان و سالمندان آمریکایی است .

اما با این حال در شرایط موجود نیز فرصت هایی است که باید از آنها سود جست و توصیه شرکت کنندگان در این همایش نیز به بازنشستگان و سالمندان آمریکایی این بوده که در شرایط حاضر سرگرم کردن خود به کارهای داوطلبانه یا کارهای خیریه برای دوری از عوارض روحی و بیماری های جسمی ، امری الزامی است.

نتایج مطالعات تازه ای که گروهی از پژوهشگران دانشگاه میشیگان در آمریکا به عمل آورده ، حاکی از آن است که آندسته از بازنشستگان و سالمندانی که از توان فعالیت های داوطلبانه برخوردار بوده و به این نوع فعالیت ها روی می آورند ، 60 درصد نسبت به دیگر همتایان و هم سالان خود عمر طولانی تر داشته اند .

این مطالعه که ظرف مدت 15 سال و بر روی گروهی از سالمندان بازنشسته آمریکایی که در شروع کار برد سنی آنها از 51 سال تا 70 سال بوده ، همچنین نشان داده است که افرادی که به کارهای خیریه و داوطلبانه در دوران بازنشستگی مبادرت می کنند ، 50 درصد کمتر از همتایان خود دچار عوارض روحی روانی از جمله آلزایمر ، افسردگی و نظایر اینها می شوند.