شرایط جدید و دستاوردهای تازه ، تلاش ها را در کشورهای پیشرفته به بهبود کیفیت زندگی سالمندان و بالابردن آن معطوف کرده است تا زمینه ای فراهم شود که افزایش طول عمر توام با زندگی آسوده و به دور از دغدغه ها و نگرانی ها ی قشر سالمند ، تحقق یابد به عبارت دیگر کمیت و کیفیت به موازات یا هم سو با یکدیگر باشند.
در برخی از کشورهای پیشرفته حتی از این هم فراتر گام نهاده و طرح " سالمندی بهینه " را که در واقع کامل کننده " سالمندی موفق " است ، ارائه کرده که بر پایه این طرح فراتر از تامین نیازهای درمانی و سلامت و هزینه های زندگی سالمندان ، باید محیطی فراهم ساخت که موازنه ای میان خواسته ها و نیازهای سالمندان در زمینه های گوناگون فرهنگی ، اجتماعی ، احساسی و روانی آنان ، به وجود آمده و سالمندان نه تنها فارغ از درگیری ها و دغدغه های مالی و ترس و نگرانی از به خطر افتادن سلامتی و هزینه های درمانی ، باشند بلکه سالمندی بهینه برای همه افراد سالخورده تحقق یابد.
سالمندی بهینه یعنی فراهم کردن محیطی است که سالمندان بتوانند بعد از دوران بازنشستگی به فعالیت و اشتغال ادامه دهند اما این تداوم فعالیت هدفش امرار معاش و هزینه هایی که با حقوق و مستمری بازنشستگی سالمندان تامین نمی شود و چون بارسنگینی بر دوش اقشار بازنشسته و سالمند سنگینی می کند ، نیست.
فراهم ساختن محیط برای استمرار فعالیت سالمندان بعد از دوران بازنشستگی در چارچوب طرح سالمندی بهینه تعریف خاص خود را دارد و آن استمرار فعالیت برای حفظ ارتباطات اجتماعی و به وجود آوردن شرایطی که به گسسته شدن ارتباطات بازنشسته با بخش گسترده ای از بدنه جامعه که می تواند پی آمدهای روانی مخاطره آمیزی برای بازنشستگان سالمند داشته باشد و به آنها احساس بیهودگی و خمودگی دست نداده و زندگی روزمره را برای این قشر ترسیم نکند.
روانشناسان اجتماعی براین باورند که گسستن از کار و فعالیت در حالیکه فرد احساس می کند که توان آن را دارد که به اشتغال ادامه دهد اما به اجبار باید محیط کار و دوستان و همکاران را ترک کند ، عواقب جدی و خطرناکی برای بازنشستگان و سالمندان دارد و آنها را کم کم به طرف روحیه انفعالی کشانده و انتظار پایان زندگی و اندیشیدن به آن به تدریج بر ذهن آنها غالب شده و اغلب به بیماری هایی مانند روان پریشی ، انزوا طلبی و ترس از مردم و جامعه منجر خواهد شد.
روانشناسان اجتماعی و متخصصان طب سالمندی " ژرونتولیست ها " براین باورند که یکی از مخاطرات اصلی دوران سالمندی و بازنشستگی حذف نقش اجتماعی از زندگی سالمند بازنشسته و سوق دادن وی به بیکاری و روزمرگی است.
در طرح سالمندی بهینه تاکید بر این است که برای اجتناب از بحران سالمندی و مخاطرات ناشی از آن باید " سالمندی فعال " یا " اکتیوتی " و ارتباطات اجتماعی " کامیونیکیشن " تا سالمند بازنشسته احساس کند که هنوز ایفاگر نقشی در جامعه می باشد که فقدان وی بهر دلیل در صحنه نقش آفرینی به خوبی احساس شود .
حال باید ببینیم که سالمندی موفق یا گامی جلوتر سالمندی بهینه تا چه اندازه با شرایط کنونی جوامع گوناگون از جمله جامعه ایران قابل تطبیق است و تحقق آن در آینده نه چندان دور و نه بسیار نزدیک در ایران تا چه حد امکان پذیر می باشد.
بیش از هرچیز از این نکته نباید غافل شد که دولت یا دولت ها تنها متولیان ساختار یا نظام تامین اجتماعی و بهبود امکانات و گسترش پوشش آن نیستند ، بلکه نهاد های غیر دولتی و افراد نیز کم و بیش در پیش بردن این شرایط بهینه نقش دارند.
بارها گفته شده که جوامع پیشرفته به دلایل متعدد از جمله کاهش نرخ مرگ و میر ، افزایش امید به زندگی ، افزایش گستره پوشش نظام های تامین اجتماعی و دلایلی از این دست با بحران مالی روبه روشده و برای اجتناب از گسترش این بحران سیاست های تازه ای اتخاذ شده که این سیاست ها موجد تحولات جدیدی در ساختار تامین اجتماعی و نیروی انسانی و اشتغال شده است.
افزایش سن بازنشستگی ، اتخاذ تدابیر لازم برای جلوگیری از بازنشستگی های زود رس و بالابردن سنوات خدمت مهمترین اقداماتی است که در این کشورها برای رویارویی با بحران تامین اجتماعی به آنها دست یازیده اند.
البته برای فراهم شدن زمینه اجرای این سیاست ها و اجتناب از بروز مشکلات تازه تر ، این اقدام ها قرار است به تدریج صورت گیرد.
اما یافتن راه حل ها یی که ساختار تامین اجتماعی ایران را برای رویارویی با بحران احتمالی ( که البته احتمال بروز این بحران تا حد زیادی اجتناب ناپذیر است ) یا جلوگیری از بروز آن ، آماده سازد منوط به دست یابی به اطلاعات و آمار مستند و موثق است.
در اواسط دهه 60 خورشیدی در برابر 11 پرداخت کننده حق بیمه ، یک حقوق بگیر بازنشسته یا مستمری بگیروجود داشت و این نسبت در نیمه دهه 70 به 8 پرداخت کننده در برابر یک حقوق بگیر و بطور قطع و یقین این روند روز به روز سیر نزولی تری به خود گرفته و این معادله به نفع حقوق بگیران و ثابت ماندن یا کاسته شدن از تعداد پرداخت کنندگان حق بیمه بازنشستگی در تغییر است.
این در حالیست که بیمه شدگان یا افراد تحت پوشش ساختارهای بیمه ای و رفاهی ، اعم از سازمان تامین اجتماعی یا سازمان خدمات درمانی که بیشتر به بازنشستگان کشوری و لشگری مربوط می شود ، با کاستی هایی نیز در زمینه مسائل درمانی و بهداشتی و افزایش حقوق مزایایشان مطابق با بالارفتن میزان تورم ، روبه رو می باشند که این مساله خود گویای عمق بیشتر بحرانی است که احتمال می رود نظام تامین اجتماعی ایران را ؛ بطور عموم ، با خود دست به گریبان کند.
برپایه آخرین آمار و ارقام رسمی نزدیک به 5/5 میلیون تن از جمعیت کشورمان را سالمندان یا افراد گروه سنی 65 به بالا ( شاخص سنی سالمندان در جهان هنوز 65 سال است در حالیکه با افزایش امید به زندگی به حد اکثر 82 سال ، نهاد های بین المللی در تعریف تازه از سالمندی کمی ممکن است به زودی 70 سالگی را پایه و اساس قرار دهند ) تشکیل می دهند که این رقم 3/7 درصد جمعیت ایران است و برآوردهای انجام شده حکایت از افزایش تعداد سالمندان ایران به 25 میلیون نفر ظرف 30 آینده ، می کند که در آن صورت یک چهارم جمعیت کشورمان را سالمندان تشکیل خواهند داد .
این در حالیست که مطابق آخرین آمار و ارقام رسمی ، حدود 25 درصد از 5/5 میلیون سالمند ایرانی ، از پوشش هیچ نوع بیمه درمانی بهره مند نیستند.
سازمان بهزیستی کشور همچنین گزارش داده که که حد اقل هزینه های مربوط به حفظ سلامت سالمندان ؛ متناسب با شاخص های بهداشتی و درمانی رایج ، ماهانه رقمی بین 70 تا 100 هزار تومان برآورد شده ، واین سازمان خاطرنشان ساخته است که حدود نیمی از جمعیت 5/5 میلیون نفری سالمندان کشور قادر به پرداخت چنین هزینه ای نیستند.
بیشتر سالمندان کشور تحت پوشش تامین اجتماعی ، سازمان بازنشستگی کشوری ، نیروهای مسلح ، سازمان بهزیستی و کمیته امداد امام ، قرار دارند.
با توجه به این آمار و ارقام و جوان بودن جمعیت کشور ،نظام تامین اجتماعی کشورمان هنوز از فرصت بطورنسبی کافی برای فراهم ساختن زمینه تحقق سالمندی موفق یا سالمندی بهینه برخوردار است.
نظام تامین اجتماعی کشور با توجه به این مشخصه ها ، دستکم می تواند از بار مشکلات معیشتی و درمانی افراد تحت پوشش خود به کاهد.
باید در نظر داشت که به موازات فراهم کردن یک زندگی بهتر برای سالمندان و بازنشسگان و بطور کلی تحقق سالمندی موفق یا سالمندی بهینه ، به وجود آوردن امکانات لازم برای تفریحات سالم و مطابق با شرایط فیزیکی سالمندان نیز امری ضروری است.
تهران و شهرهای بزرگ و مراکز استان ها هنوز فاقد امکانات لازم و درخور سالمندان است و این در شرایطی است که تنگناهای اقتصادی و معیشتی بر ارزش های اجتماعی تاثیر گذاشته و جامعه ایرانی را از ویژگی های شایسته که در گذشته ای نه چندان دور مایه مباهاتش بود ، دور کرده است.
سالمندان ایرانی آن قدر و منزلتی که در گذشته نزد خانوادهها داشته ، دیگر ندارند و این مساله به خصوص در شهرهای بزرگ از جمله تهران و مراکز استان ها چشمگیر تر است.
مایه تاسف است که جامعه ای که در آن خانوادهها به عنوان واحد های تشکیل دهنده جامعه ، به سالمند به چشم برکت خانواده می نگریستند ، به دلایل متعدد ،اکنون ناگزیر شده تا خصوصیات ارزشمند و مثبتی را که در گذشته واجد آن بود ، دست کشد.
مشکلات معیشتی و تنگناهای اقتصادی و تحولاتی که در شهرها به دلیل افزایش جمعیت و کاهش منابع برای عرضه خدمات شهری به وجود آمده و عرصه را برای اسکان خانوادهها به خصوص در شهرهای بزرگ و به ویژه در تهران هر روز تنگ تر کرده ، باعث شده است تا از قدر و منزلت سالمندان در خانواده ها کاسته شود و آنها را به مراکز نگهداری یا خانه سالمندان به سپارند .
ما در جامعه ای زندگی می کنیم که سرمشق هایمان از گذشته های دور گفتار ، افکار و نحوه رفتار ائمه و معصومین بوده و بخاطر داشته باشیم که رسول خدا ( ص ) فرمود : " برکت ماندگار ، همراه بزرگترهای شماست " یا مولای متقیان علی ( ع ) فرمود " دانشمند را بخاطر علمش و بزرگسال را بخاطر سن وی باید احترام کرد و یا حضرت امام صادق فرماید " کسی که بزرگ ما را احترام نکند و کوچک ما را مورد شفقت و عطوفت قرار ندهد ، از مانیست "
رویکرد به ارزش های گذشته و احیای آنها در جامعه ایران می تواند بسیار موثر و مفید باشد اما راه حل کامل مسائل سالمندان نیست.
مهمترین و شاخص ترین ابزار برای برنامه ریزی ، آمار مستند و موثق است اما بررسی گزارش های گوناگون حاکی از آن است که نهاد های مرتبط با مسائل سالمندان هیچ آمار و ارقامی در مورد مسائل گوناگون از ازجمله تعداد سالمندان ساکن در خانه های سالمندان ، مستمری بگیران سالمند تحت پوشش نهادهایی مانند بهزیستی و کمیته امداد و نیز ارقام درست در مورد میزان مستمری های ماهانه و درمان و تندرستی سالمندان بدون خانواده در دست نیست.
برآورد های غیر رسمی از سالمندانی که زیر خط فقر زندگی می کنند رقمی بین 300 تا 500 هزار نفر است ( البته شاخص خط فقر در این مورد ذکر نشده است ) و باز براساس آمار نزدیک به 50 درصد از سالمندانی که ساکن در خانه های سالمندان هستند ، از وضع خود ابراز نارضایتی کرده که این خود می تواند باعث بسیاری از بیماری های روانی و افزایش خودکشی در میان سالمندان شود.
فقدان سازوکارهای لازم برای کاستن از بار مشکلات و از بین بردن خطر بروز بیماری های روانی و خودکشی در میان سالمندان ، یکی دیگر از عواملی است که جامعه ما را از رسیدن سریع به سالمندی موفق و بهینه باز می دارد.
فراموش نکنیم که در ایران تعداد متخصصان واقعی طب سالمندی " ژرونتولوژی " هنوز برابر با انگشتان یک دست نیست وبه تبع آن فقدان مراکز تخصصی درمانی سالمندان و کلینیک مربوط به بیماری های سالمندی در کشور محسوس است.
در حال حاضر بسیاری از کشورهای توسعه یافته طرح های متعددی برای تحقق سالمندی بهینه و تامین حقوق کافی برای بازنشستگی و تامین هزینه های درمانی و بهداشتی این قشر ، تنظیم کرده و به اجرا در آورده که علاوه بر کاستن از بار مشکلات مربوط با پدیده غیر قابل اجتناب سالمندی ، دست یابی به تحقق سالمندی بهینه را نیز میسر ساخته است .
در ژاپن طرح " سالمندی و بازنشستگی فعال " تدارک دیده شده که با وجود پرجمعیت ترین کشور از نظر تعداد سالمندان ( 27 میلیون نفر ) در جهان است و به رغم افزایش بیشترجمعیت سالمندان آن کشور در آینده زمینه استفاده از نیروی سالمند را در عرصه های گوناگون دانش و تکنولوژی فراهم کرده و افراد با گذشت سال های زیاد از سن بازنشستگی شان ، جامعه را از نیرو ومهارت ها و تجربه های خود ، به عنوان یک سالمند فعال در کادر نیروی انسانی ، بهره مند می سازند و کشورشان را نیز از بحران تامین اجتماعی دور نگاه می دارند.
استفاده از این تجربه ها و احیا و اتکا به ارزش های مثبت جامعه ایرانی در مورد سالمندان نیز می تواند مسیر ناهموار ما را برای تحقق سالمندی بهینه و دوری از بحران تامین اجتماعی ، صاف و هموار سازد.